Asla bitmeyecekmiş gibi başlayan bir aşk bittiğinde, geriye sadece bir insanın yokluğu kalmaz; insanın kendi iç dünyasında inşa ettiği koca bir yapı yıkılır.
Ayrılık, sevdiğimiz kişinin hayatımızdan çıkıp gitmesinden çok daha fazlasıdır. Gönülden bağlandığımız bir nesnenin, zihnimizde taht kuran bir imgenin ya da benliğimizin bir parçasının bizden sökülüp alınmasıdır. Sevilen varlık sevgisini ansızın çektiğinde hissettiğimiz o yakıcı ağrı, tam olarak nereden kaynaklanır? Bizi asıl yaralayan ötekinin yokluğu mudur, yoksa onun yokluğuyla birlikte zihnimizde meydana gelen o büyük ruhsal deprem mi?
Bu yazıda, aşk acısının katmanlarını ve ayrılığın benlikte yarattığı kopuşu psikanalitik bir bakış açısıyla ele alıyoruz.
Psişik Acı ve Ayrılık: Aşk Acısı Neden Oluşur?
Ayrılık; gönülden bağlandığımız bir nesnenin, sevilen bir kişinin, bir değerin ya da vücut bütünlüğümüzün bizden alınması ve kaybedilmesidir. Psişik acı ise bu ayrılığın ve kopuşun getirdiği derin ruhsal ağrıdır.
Aşk acısının en yalın tanımı; bizi ötekine bağlayan duygusal bağın aniden kopmasıyla oluşan itkisel sarsıntı halinin ‘ben’ (ego) tarafından algılanmasıdır. Sevilen bir varlık bizi sevgisinden ansızın mahrum bıraktığında yaşadığımız terk ediliş ya da benliğimiz yaralandığında hissettiğimiz küçük düşme hali psişik acıyı tetikler. Yoğun ve kalıcı bir şekilde bağlandığımız, ruhsal dünyamızın ahengini sağlayan nesnenin bu ani ve sert kopuşu, benlikte derin bir sarsıntı yaratır.
Aşk acısı süreci üç temel aşamadan oluşur:
-
Ani Kopuş: Sevilen nesnenin yitimi.
-
Psişik Sarsıntı: Serbest kalan itkisel gerilimin benliği işgal etmesi.
-
Savunmacı Tepki: Ben'in bu sarsıntıya karşı geliştirdiği ruhsal savunmalar.
İnkar, Aşırı Yatırım ve Kronik Yas
Kişide barınan ötekinin varlığı ile onun gerçek hayattaki yokluğu arasındaki yarık, dayanılması güç bir bölünme yaratır. Çoğu zaman bu boşluğu sevgimizi dengeleyerek değil; ötekinin yokluğunu inkar ederek, eksiklik gerçeğine baş kaldırarak ve onun gittiğini reddederek kapatmaya çalışırız. Ayrılık acısı yaşayan kişi ötekinin yokluğunu ondan sürekli bilgi almaya çalışarak (bu durum günümüzde en çok stalk yapmak ile görülür) temasını bir şekilde sürdürmeye çalışır, yokluğunu inkar etmenin bir yere kadar yolunu bulmaya çalışır.
Psişik acı içinde aşırı yatırım (hiper-kateksis), kaybedilen varlığın zihindeki temsili üzerinde toplanır. Özne bu aşırı yatırımla yoğun bir duygu yükünün altında kalır. Eğer bu duygusal yatırımı geri çekme süreci (yas çalışması) tamamlanamazsa, kişinin yaşadığı ya da bastırdığı ayrılık acısı kronik yas tablosuna dönüşebilir.
Sevilen Kişiyi Kaybederken Neyi Yitiririz? Düşlem Kavramı
Ayrılıkta kaybettiğimiz kişi şüphesiz somut bir varlıktır; fakat ortadan kaybolduğunda asıl yıkıma uğrayan, kendi içimizde göz ardı ettiğimiz veya bilinçdışına bastırdığımız parçalarımızdır. Birinden ayrıldığımızda aslında sadece ondan ayrılmış olmayız.
Psikanalizde Düşlem (Fantezi): Arzu ile beslenen, psişik dünyamızda tohumlanan; sevilenin canlı varlığını içimizdeki ikize dönüştürecek şekilde bağlayan tüm imge ve gösterenlerin oluşturduğu yapıya düşlem denir.
Düşlem, öznenin seçilen kişiyle olan bilinçdışı kaynaşma noktasıdır. Sevgilinin bende, benim de sevgilide uyandırdığımız ve ikimizi birbirine bağlayan arzunun gerçek gücüyle canlanan bir imgeler alaşımıdır.
Seçtiğimiz kişinin gerçekliğini çoğu zaman bu düşlemlerin büyütecinden görürüz. Kendi imgemiz ile onun imgesi arasındaki karmaşık kaynaşmadan doğan imgesel bir peçenin ardından ona bakar, dokunur ve dinleriz.
-
İçsel ve Dışsal Varlık: Ötekinin düşlemsel (zihinsel) varlığı, dışsal (somut) varlığından daha baskındır. Halk arasında "Aşkın gözü kördür" olarak ifade edilen durum, ötekinin eşsizleştirildiği bu düşlemsel dönemdir.
-
Uyarılma Odağı: Seçilenin somut varlığı da arzuyu sürdüren uyarılmaları yayan bir odaktır; bilinçdışında oluşan canlı bir gölge gibi kişinin düşlemlerini şekillendirir.
Sonuç olarak birini sevdiğimizde; hem dışımızda konumlanan somut bir bedeni hem de iç dünyamızda biçimlenen melez bir düşlem varlığını severiz.
Düşlemin Yıkılışı ve Yönünü Yitiren Arzu
Düşlem; iki kişi arasındaki alanda görünmeden yükselen, partnerlerin canlı bedenleri üzerine yerleşen karmaşık bir yapıdır. Aşk acısının tam olarak ortaya çıktığı yer de burasıdır.
Sevilen kişi kaybedildiğinde:
-
Bizi besleyen ruhsal kaynaklardan birini yitiririz.
-
Hayali yansıtmalarımızın nesnesini ve ortak arzunun ritmini kaybederiz.
-
Düşlemin şeklini yitirmesiyle benlikte ağır bir içsel kargaşa açığa çıkar.
Düşlem yıkıldığında özne, arzunun dayanacağı bir zemin bulamaz. Yönünü ve eksenini yitirmiş bir arzunun son gerilimine teslim olur. Dolayısıyla aşk acısı, özne ile onun altüst olmuş arzusu arasındaki sert ve ani karşılaşmadır.Sevilenin sevgisini kaybetmek, ruhsal dünyamızın merkezi düzenleyicisini yitirmek anlamına gelir.
Özet: Psikanalitik Açıdan Aşk Acısının Nedenleri
Aşk acısının temel psikanalitik dinamiklerini şu 4 maddede özetleyebiliriz:
-
Nesne Kaybı: Sevilenin gerçek ve zihinsel varlığının yitirilmesi.
-
Düşlemin Çöküşü: Beni sevilene bağlayan zihinsel yapının ve anlam çerçevesinin yıkılması.
-
İtkisel Kaos: Düşlemin yıkılmasını takiben haz ilkesinin devreden çıkması ve serbest kalan itkisel gerilimin benliği kaplaması.
-
Aşırı Odaklanma: Sevilenin parça imgelerinden birine yapılan aşırı psişik yatırımın geri çekilememesi.
Son Söz
Aşk acısını psikanalitik bir süzgeçten geçirdiğimizde görürüz ki; biz aslında sadece dışarıdaki o somut bedeni değil, onunla birlikte zihnimizde yarattığımız melez bir düşlemi severiz. Sevilen gittiğinde düşlem çöker, arzu pusulasını yitirir ve benlik serbest kalan itkisel bir kargaşayla baş başa kalır.
Ancak acının hakikatine dair unutulmaması gereken son bir şey var: Acı, yıkıcı görünse de ruhsal dünyanın felç olmasını engelleyen bir son kaledir. Delilik ve ölümden önceki nihai savunma aracıdır. Acı çekiyor olmak; benliğin hala savaştığını, yıkıma teslim olmadığını ve kendimizi yeniden toplama gücümüzün diri olduğunu gösteren son bir diriliş çığlığıdır.
Aşk acısından ölünmez. Acı var olduğu sürece, o yıkıntıların arasından kendimizi yeniden inşa edecek ruhsal güç elimizde demektir.