Modern dünyada karşılaştığımız depresyon tanımlamalarında genelde geçmeyen bir hüzün, eylemsizlik ya da yataktan kalkamamak gibi daha pasif bir süreç tarif edilir. Dışarıdan görünen bu sessizlik yanlış bir gözlem olmamakla birlikte, içsel dünyadaki kişinin kendine olan saldırısını ve yaşadığı amansız yıkımı görmemizi engeller. Depresyon, en temelde semptomatik bir duygudurum bozukluğunun ötesinde; insanın kendisiyle, ötekiyle ve dünyayla kurduğu ilişkinin zedelenmesiyle ortaya çıkan derin bir özsaygı ve kendilik krizidir.
1. Yas Süreci ile Depresyonun Farkı: Eksilen Dünya mı, Yıkılan Kendilik mi?
Psikanalizin depresyona bakışındaki en büyük kırılma noktası, Sigmund Freud’un Yas ve Melankoli (1917) eserinde olağan yas süreci ile depresif çökkünlük arasında kurduğu ince ayrımdır.
Bir yakınını, bir ilişkiyi ya da bir imkanı kaybeden insan acı çeker, yas tutar. Bu yasta eksilen ve fakirleşen şey dış dünyadır; dış dünya daha boş, gidenin yeri daha belirgindir. Fakat yastaki kişinin kendilik değeri sarsılmaz.
Depresyonda ise durum çok farklıdır. Depresyondaki birey dışarıdaki bir kayıptan ziyade, kendi içindeki bir kayıpla boğuşur. Yitirilen şey; özsaygı, sevilmeye değer olma inancı ve benliğin bir parçasıdır. Yasta olan biri "Dünya çok eksildi" diye hissedip acı çekerken; depresif birey zihninin derinliklerinde "Ben eksildim, ben yetersizim ve zaten sevilmeye layık değilim" düşünceleri (bilinçli veya bilinçdışı) ile kendisine olan saldırganlığını katlar. Birey, düş kırıklığına uğradığı sevgi nesnesiyle içsel dünyasında o kadar iç içe geçmiştir ki, ötekine duyduğu öfkeyi ve kırgınlığı doğrudan kendi benliğine doğrultur.
O halde, bazı açılardan, depresyon yas tutmanın karşıt durumudur; kaybın üzüntüsünü yaşayan kişiler, kaybın ardından gelen dönemlerde oldukça üzgün olsalar da genellikle depresyona girmezler.
2. Depresif Süreç Psikanalitik Kurama Göre Nasıl Oluşur?
Depresif yapının temelleri sıklıkla çocukluk döneminin ilişkisel ikliminde atılır. Erken yaşam tecrübelerinde ebeveyninin duygusal olarak uzaklığına, mizaç olarak depresifliğine, aşırı eleştirelliğine ya da öfkesine maruz kalan çocuk için oldukça zor bir ikilem sunar.
Çocuk var olabilmek ve yaşamını sürdürebilmek için yetişkine mutlak anlamda bağımlıdır. Eğer ebeveyn güvenilmez, ihmalkar, uyum sağlama kapasitesinin ötesinde hayal kırıklığı yaratan ya da yaralayıcı biriyse; çocuk bu çaresiz gerçekle yüzleşmek ve sürekli bir korku içinde yaşamak yerine zihninde trajik ama uyumsal bir savunma geliştirir:
"Bağlandığım ve muhtaç olduğum insan kötü olamaz. Eğer o kötücülse ben tamamen çaresizim demektir. O halde eksik, hatalı ve düzeni bozan kişi benim. Kendimi düzeltirsem, yeterince iyi olursam sevilirim ve her şey yoluna girer."
Bu durum psikanalizde içe atma (introjection) ve kendine karşı döndürme (turning against the self) savunmalarıyla açıklanır. Çocuk, kendisini bırakan veya inciten nesneye duyduğu doğal düşmanlığı ve öfkeyi nesneye yöneltemez; çünkü nesneyi kaybetmek hayati bir tehdittir. Bunun yerine, nesnenin reddedici, düşmanca veya ihmalkar niteliklerini bilinçdışı olarak kendi içine alır.
Böylece nesnenin kötülüğü, kendilik temsiline dahil edilir. Dışarıya, muhatabına akamayan öfke yön değiştirir ve doğrudan çocuğun kendi benliğine döner. Zamanla bu mekanizma, kişinin ilişkiyi ve ötekini korumak adına acı çekmeyi ve suçu üstlenmeyi seçtiği mazoşistik bir örüntüye dönüşür. Bu kişilerle terapi odasındaki karşılaşmalarda kendilerine ait olmayan pek çok suçu nasıl üstlendiklerini, kendilerine olan yaklaşımlarının ne kadar acımazsız olduğunu görürüz.
3. Savunmalar, Oral Fiksasyon ve İçsel Yargıç (Süperego)
Depresif organizasyonun arkasında hem duygulanımsal düzenlemeler hem de katı yapısal dinamikler çalışır:
-
Oral Saplanma ve Doyum: Erken dönem kayıpları veya sütten erken/ani kesilme gibi duygusal yoksunluklar, bireyi oral evreye sabitleyebilir. Depresif bireylerin duygusal açlıklarını yemek yemek, sigara/alkol tüketmek, konuşmak, öpüşmek gibi oral hazlarla düzenlemeye çalışmaları ve içsel deneyimlerini sıklıkla "beslenme, açlık ve yutma" benzetmeleriyle ifade etmeleri bu fiksasyonun izleridir.
-
Katı Süperego Saldırısı: İçe döndürülen öfke, yetişkinlikte zihnin tepesine yerleşen acımasız, yargılayıcı bir iç sese (Süperego) dönüşür. Bu iç ses, bireye sürekli kusurlarını hatırlatır: "Daha çok çabalamalıydın", "Yeterince düşünceli değilsin", "Senin yüzünden gitti". Bu yapı, benliğin haz almasını, rahatlamasını ve hatta mutlu olmasını adeta yasaklar.
-
Onarıcı Cömertlik (Altruizm): Birey bu içsel baskıyı hafifletmek için sıklıkla aşırı verici, herkesin yardımına koşan, kendi sınırlarını yok sayan bir role bürünür. Ancak bu sonsuz özveri, sadece bir iyilik hali değil; içteki "Ben aslında kötüyüm" korkusunu yatıştırma ve sevilme hakkını çaresizce ve bilinçdışı bir şekilde satın alma çabasıdır. Ne var ki kendi benliğini bu kadar bastırmak, zamanla başkalarına karşı içten içe derin bir kırgınlık hissedilmesine de yol açar.
-
İdealizasyon: Kendi değerini sürekli düşüren depresif birey, ötekileri yüceltir. Dışarıdakiler kusursuz, sevecen ve haklı; kendisi ise tüm olumsuzlukların kaynağıdır.
4. Yasaklanmış Yas, Ebeveyn Depresyonu ve Görülmeyen Kendilik
Depresif dinamiği besleyen diğer bir boyut ise aile içindeki duygusal iklimdir:
-
Engellenmiş Yas ve Bireyleşme Yasağı: Aile içinde kederin ifade edilmesinin yasaklandığı, ebeveynin kendi kırılganlığını korumak adına çocuğun üzüntüsünü bastırdığı durumlarda yas tutma ketlenir. Ağladığı için azarlanan ya da ayrışmaya çalıştığında ebeveynine suçluluk hissettirilen ("Beni bırakırsan mahvolurum") çocuk; kendi bağımsızlığını, öfkesini ve incinebilirliğini "tahripkar" olarak deneyimler.
-
Ebeveyn Depresyonu: Depresif bir ebeveynle büyüyen çocuk, kendi doğal insani ihtiyaçlarının ebeveyni tüketeceği korkusuyla taleplerinden vazgeçer.
-
Derin İçsel Boşluk: Heinz Kohut’un vurguladığı gibi, depresif bireyin yaşadığı en temel deneyimlerden biri de o derin içsel boşluk, anlamsızlık ve aynalanmama hissidir. Bu ruhsal boşluk bazen durmaksızın çalışarak, sürekli başkalarını doyurmaya çalışarak, aşırı yemek yiyerek ya da derin bir uykuya kaçarak kapatılmak istenir. Ancak içsel dünyadaki bu boşluk dışsal eylemlerle dolmaz. Birey başkalarıyla çevrili olsa bile, anlaşılmadığı ve gerçekten "görülmediği" hissiyle kendi içsel boşluğuna geri düşer.
Sonuç
Depresif kişilik organizasyonu, özünde ötekiyi ve ilişkiyi korumak adına kendiliği feda etme trajedisidir. Bireyin kendi doğal öfkesinin, sınırlarının, kırılganlığının ve insani arzularının ötekiyi yok etmediğini; olumsuz duyguların da ilişki içinde var olabileceğini fark etmesi bu döngünün kırılmasında hayati önem taşır. Birey, ancak kendi içsel yargıcının acımasızlığından sıyrılıp "kötü" olduğuna dair ilkel inancını bıraktığında hem dış dünyadaki kayıpların yasını tutabilir hem de kendiliğini yeniden inşa edebilir. Ancak tüm bu içsel mekanizmalar ve kendiliğe yönelen köklü savunmalar göz önüne alındığında, kişinin bu katı döngüyü tek başına kırabilmesi pek mümkün değildir. Bireyin kendi içsel yargıcının acımasızlığını fark edebilmesi, benliğiyle daha şefkatli bir ilişki kurabilmesi ve bilinçdışı dinamiklerini dönüştürebilmesi, ancak bu süreçte kendisine güvenle eşlik edecek bir uzmanla yürütülecek terapötik bir yolculukla mümkün kılınabilir.