Sitede ara

ÇALIŞMA ALANLARI

PÜRÜZSÜZLÜĞÜN DEHŞETİ: PLURİBUS VE YAPAY BİR CENNETTE İNSAN KALABİLMEK

✧

Pluribus dizisi üzerinden acısız ve çatışmasız bir cennet vaadinin psikolojik anatomisi... Byung-Chul Han ve Freud’un kuramlarıyla "Ötekinin" yok olduğu, yapay zekayı andıran pürüzsüz bir dünyada insan kalabilmenin, yas tutabilmenin ve birey olmanın bedelini keşfedin.

Pluribus’u izlerken “Diğerleri”ni yapay zekaya benzetenler olmuştur. Ben izlerken, yapay zekayla bir konu hakkında yaptığım o pürüzsüz sohbetleri hatırladım: Sadece sizi memnun etmeye odaklı, kendi arzusu, sınırları veya öfkesi olmayan, her soruya anında yanıt veren ama asla "orada" olmayan aygıtlar...

Pluribus tam da böyle bir pürüzsüzlüğün dehşetini anlatıyor.

Dizide bir virüs, insan bilincini ortak bir havuza dökerek çelişkisiz, çatışmasız, tamamen uyumlu bir topluluk yaratıyor. Etkilenenler buna bir "birleşme", insanlığın varabileceği en mutlu nokta diyor. Ama bu yapay cennetin ortasında tek bir insan kalıyor: Carol.

Bir psikolog gözüyle bakıldığında, Carol’ın yaşadığı şey sadece bir hayatta kalma mücadelesi değil; ötekinin yok olduğu bir dünyada insan kalma savaşı.

Karşındaki Kişi Seni Memnun Ederken Aslında Kiminle İlişki Kuruyorsun?

Carol’ın eşinin ölümünden sonra Zosia ile kurduğu ilişkiyi hatırlayalım. Karşısında Carol’ın her ihtiyacını sezen, onun konforu için çabalayan, iğne ucu kadar bile itiraz etmeyen bir Zosia var. Bir el bombası gibi absürt isteklerinde bile itiraz etmiyor. Dışarıdan bakıldığında bu, "kusursuz bir eş" gibi görünebilir. Ama izlerken içimizi kaplayan o derin huzursuzluk nereden geliyor?

Düşünür Byung-Chul Han, çağdaş kültürün en belirgin vasfının "pürüzsüzlük" olduğunu söyler. Pürüzsüz olan hiçbir direnç göstermez, yaralamaz ve sınır çizmez; fakat tam da bu yüzden Ötekinin varlığını yok eder. Zosia’nın Carol’a sunduğu dünya tam olarak böyledir: Kendine ait bir arzusu, ruhsal dünyası, ona öfkelenebilecek ya da ondan bir şey talep edebilecek bir öznelliği olmayan bir yapı...

Gerçek bir ilişkide doyum, karşımızdakinin bize boyun eğmesiyle değil; bizden ayrı bir zihne sahip olmasıyla mümkündür. Bir insanın bizi anlayabilmesi için, önce bizden ayrı durabilmesi gerekir. Diğerleri Carol’ın ne hissettiğini verisel olarak biliyor, ama bu bilgiyi işleyecek ve kapsayacak bağımsız bir ruha sahip olmadıkları için Carol onların yanında derin bir yalnızlığa gömülüyor.

Belki de Pluribus’un en rahatsız edici sorularından biri burada ortaya çıkıyor: Beni her zaman anlayan, bana hiç direnmeyen ve beni sürekli memnun eden bir şeyle ilişki kurduğumda, gerçekten bir “başkası”yla mı ilişki kuruyorum, yoksa sadece kendi yankımla baş başa mı kalıyorum?

Yas Tutamamak ve Öfkelenememek

Dizinin en trajik yanı belki de yasın ve çatışmanın imkansızlaşması.

Kaybettiklerimizin ardından yas tutmak, canımızı yakan ama ruhsal olarak bizi iyileştiren mahrem bir süreçtir. Kaybedilen kişinin artık dış dünyada olmadığını kabul etmekle başlar. Oysa Pluribus’ta kaybedilen nesne, Diğerlerinin zihninde yaşamaya devam ediyor. Kayıp geçersiz kılınıyor; dolayısıyla yas da mahremiyetini ve kendi içinde işlenme imkanını kaybediyor. Carol’ın diğerlerine ölen partneri hakkında konuşmayı yasaklaması da böyle bir süreci geri getirme çabası olarak düşünülebilir.

Benzer bir durum öfke için de geçerli. İnsan sevdiği kişiye öfkelenebilir, onunla çatışabilir ve sonra bu ilişkiyi onarır. Bizi birbirimize bağlayan şey tam da bu çelişkili duyguların arasında gidip gelme ve bunları aynı ilişki içinde taşıyabilme kapasitemizdir. Oysa Diğerleri dünyasında öfke ve saldırganlık tamamen elenmiş. Carol onlara öfkelendiğinde veya saldırdığında donup kalıyor, duygusal bir yanıt üretemiyorlar. Çatışmanın olmadığı bir yerde onarım da olmuyor; geriye sadece steril, yapay ve soğuk bir uyum kalıyor.

Birey Olmanın ve İnsan Kalmanın Bedeli

Pluribus bize mutluluğun tek başına bir anlam taşımadığını; insan ruhsallığının yalnızca "iyi hissetmek" üzerine kurulamayacağını gösteriyor. İnsan olmak yalnızca acı çekmek demek değil elbette, fakat insan ruhsallığı, olumlu duyguların toplamından da ibaret değil.

İnsan dediğimiz canlı çelişkilerden oluşur:

  • Eksikleriyle arzular,

  • Kaybederek yas tutar,

  • Öfkelenerek ayrışır,

  • Başkasıyla çatışarak kendi sınırlarını keşfeder.

Dizideki kolektif yapı insanlara acısız, çatışmasız bir cennet vaat ederken aslında onlardan özne olma hakkını çalıyor. Bir yerde okumuştum; “Cennet dünya üzerine kurulursa dünya ölür.”

Acıdan, kaygıdan ve sorumluluktan tamamen kaçmak; en nihayetinde insan deneyiminin önemli bir parçası olan eksiklik, farklılık ve seçim alanlarını da ortadan kaldırabilir. Carol’ın o yapay uyuma teslim olmak yerine savaşması, tam da bu insani çelişkiyi ve canlılığı koruma çabasıdır.

Yasanın Çöküşü: Elma ve İnsan Eti

Dizinin yarattığı ahlaki altüst oluşu en iyi özetleyen detaylardan biri de yasağın doğası: Elma koparmak yasak ama insan eti ile beslenmek mümkün.

Freud’un uygarlık ve toplumsal düzen üzerine düşüncelerinde, bireysel dürtüler ile toplumsal yasaklar arasındaki gerilim önemli bir yer tutar. Toplumsal düzen yalnızca insanların ne yapabileceklerini değil, neyi yapmamaları gerektiğini de belirleyen sınırlar ve yasaklar aracılığıyla kurulur.

Pluribus’ta ise Diğerlerinin davranışlarını yönlendiren şey bir ahlak yasası veya sembolik bir kural değil; tamamen biyolojik ve mekanik bir zorunluluktur. Daldaki elmanın yasak, insan etinin serbest olduğu bu dünyada sorun insanların kuralları çiğnemesi değildir. Asıl sorun, insanların kural koyabilecek, yasakla ilişki kurabilecek ya da vicdan azabı çekebilecek öznel konumlarını bütünüyle kaybetmiş olmalarıdır.

Pluribus, acısız bir mutluluk vaadinin arkasında yatan o ürkütücü boşluğu gösteriyor: Çatışmanın, eksikliğin ve Ötekinin olmadığı bir yerde yalnızca mutluluk eksik kalmaz; arzu, yas, farklılık, seçim ve öznel deneyim de anlamını yitirir. Geriye kolektif bir otomatizmin soğuk sessizliği kalır.

☎
Bu Sitede, kullanıcı deneyimini geliştirmek ve internet sitesinin verimli çalışmasını sağlamak amacıyla çerezler kullanılmaktadır. Daha fazla bilgi için çerez politikamızı okuyun.