Sitede ara

ÇALIŞMA ALANLARI

Eş Seçimi ve Aşkın Anatomisi: Kime, Neden ve Nasıl Aşık Oluruz?

✧

Doğru kişiyi ararken aslında çocukluğumuzun tanıdık senaryolarını mı seçiyoruz? Partner tercihlerinizin arkasındaki gizli psikolojik dinamikleri ve bilinçdışı süreçleri öğrenmek için bir rehber.

Hayatımız boyunca aldığımız kararların kaçı, sonraki 40 yılımızın nasıl geçeceğini belirleme niyeti ile verilir? Hiç şüphesiz bu kararların en başında eş seçimi gelir. Evlilik ilişkisiyle ilgili olumlu ya da olumsuz birçok eleştiri yapılsa da evlilik, M.Ö. 2000 yıllarından günümüze kadar değişip gelişerek gelen vazgeçilmez bir gerçektir.

Yavuzer (2004) evliliği; kurumsallaşmış bir yol, bir ilişkiler sistemi, kadınla erkeği karı-koca olarak birbirine bağlayan, doğacak çocuklara belirli bir statü sağlayan ve toplumsal yönden devletin kontrol, hak ve yetki iddiası bulunan yasal bir ilişki biçimi olarak tanımlar. Bu yasal ve toplumsal yapının özünde ise insanlığın en büyük gizemlerinden biri yatar: Eş seçimi ve aşık olma süreci.

Kişinin vermiş olduğu bu karar; kiminle nasıl bir hayat süreceği ve kiminle çocuk sahibi olacağı gibi kritik yaşam deneyimlerinin diğer başrol oyuncusunu belirler. Özgüven (2000)’e göre evlilikte mutluluk, büyük ölçüde eş seçiminin isabetli yapılmasına bağlıdır. Fiziksel, duygusal, ruhsal ve sosyal boyutları olan evlilikte uyumun sağlanması, hem eşlerin hem de ailedeki diğer bireylerin ruh ve beden sağlığını doğrudan etkiler. Günümüz toplumlarında giderek artan boşanma oranları, evlilik bağını güçlendiren "evlilik öncesi faktörler" ve seçim kriterleri üzerinde daha fazla durulmasına neden olmuştur.

Peki, hayatımızın bu en önemli kavşağında eşimizi neye göre seçeriz? Gelin bu sorunun cevabını bilinçli tercihlerimizden, evrimsel mirasımıza ve bilinç dışımızın derinliklerine uzanan bir huni içinde inceleyelim.

1. Aşk Hunisi ve Bilinçli Seçim Kriterleri

İki aşamalı aşk kuramına göre, aşık olmak aslında iki aşamalı bir eleme sürecidir. İnsanlar önce kendilerine uygun olmayan adayları eler; onlarla tanıştıklarında onları dikkate almaz ve derhal unuturlar. Birisi temel seçim kriterlerimize uymuyorsa, algımız onu adeta görünmez kılar. İlk eleme aşamasını içinde yaşadığımız toplum, coğrafya ve alt kültürler belirler. Bu süreç, biz daha kendi kişisel filtrelerimizi kullanmaya başlamadan önce işlemeye başlar.

Aşk hunisine girmek için öncelikle romantik aşkı tanıyan ve yücelten bir toplumda büyümek, aşık olmayı bekleyecek şekilde sosyalleşmiş olmak gerekir. Coğrafi yakınlık, ilk karşılaşma için olası aday havuzunu belirler. Bir duygusal uyarılmışlık hali (heyecan, stres veya hoş bir karşılaşma), bu deneyimin "romantik" olarak adlandırılma olasılığını yükseltir. Adaylar ancak aşık olmaya hazır olduktan sonra birbirlerinin çekici fiziğini ve hoş kişiliğini fark ederler. Karşılıklı romantik ilgi layık bulunduktan sonra, benzer ilgi alanlarını ortaya çıkaran derin konuşmalar başlar. İlgi ve yakınlık arttıkça, çiftin derinlerdeki psikolojik ihtiyaçları karşılama becerisi ve isteği ortaya çıkar.

Literatür incelendiğinde, bu huni içinde elenen ve bilinçli düzeyde aradığımız faktörler şu ana başlıklar altında toplanır:

  • Sosyo-Ekonomik Özellikler: Çift adaylarının benzer sosyo-ekonomik statüye ve kaynaklara sahip olmasının ilişki uyumunu olumlu etkilediği bilinmektedir. Geleneksel Türk sinemasında "zengin kız-fakir oğlan" aşkı ne kadar popüler olursa olsun, gerçek hayatta benzerliklerin bağlayıcı gücü yadsınamaz. Sosyo-ekonomik düzeyin yakın olması; kişilerin ilgi, değer, tutum, yaşam felsefesi ve amaçlar açısından da ortak paydada buluşmasını kolaylaştırır.
  • Eğitim Düzeyi: Çiftlerin benzer eğitim seviyesinde olması da önemsenen bir diğer faktördür. Eğitim düzeyleri arasındaki belirgin farklar; yaşam görüşlerinin, sorun çözme yöntemlerinin, iletişim ve tartışma biçimlerinin farklılaşmasına yol açabilir. Bu durum, ilerleyen süreçte çiftler arasındaki uyumu bozabilecek temel çatışma kaynaklarından birine dönüşebilir.
  • Yaş ve Olgunluk: Yaş, ilişkide hem fiziksel hem de sosyo-duygusal olgunluğu belirleyen kritik bir unsurdur. Eşlerin biyolojik ve cinsel olgunluğa ulaşmasının yanı sıra; sosyal olarak bir hayatı paylaşabilme ve duygusal olarak bu sorumluluğu kaldırabilme olgunluğuna erişmiş olması beklenir. Araştırmalar, erken yaşta verilen evlilik kararlarının sağlıksız ve isabetsiz olma olasılığının daha yüksek olduğunu göstermektedir.

2. Evrimsel ve Toplumsal Kuramlar: Kadın ve Erkek Ne Arar?

Bin adet “arkadaş arama” ilanının incelendiği araştırmalar, eş seçiminde evrimsel kökenlerimize dair çarpıcı ipuçları vermektedir. Bulgulara göre erkekler daha çok “doğurganlık değerine dair işaretler” (dış görünüş ve gençlik) ararken; kadınlar “kaynak edinme becerisine dair işaretler” (olgunluk, statü, şimdiki veya gelecekteki finansal güvence) aramaktadır.

  • Evrim Kuramı: Charles Darwin, evrimin, çevresel koşullara daha iyi adapte olabilen özelliklerin tercih edildiği bir "doğal ayıklama süreci" olduğuna inanır. Bu açıdan başarılı uyumun kanıtı, sonraki nesillere daha çok ve sağlıklı yavru bırakabilmektir. Erkeklerde evrimsel süreç, kadının üreme yeteneğine işaret eden gençlik ve güzellik gibi özellikleri tercih etmesini gerektirmiştir. Kadınlarda ise çocuklarını koruyup büyütebilmek adına erkeğin kaynak edinme becerisine, finansal potansiyeline ve statüsüne odaklanmasını zorunlu kılmıştır.
  • Toplumsal Kuramlar: Evrim kuramı romantik aşka biyolojik bir amaca yönelik kültürel bir araç gözüyle bakarken, toplumsal kuramlar normların ve cinsiyet rollerinin oynadığı rolü vurgular. Toplumun bize yüklediği stereotiplere (kalıpyargılara) göre davranmak toplumsal kabulün teminatıdır. Kabul görmek ve popüler olmak çoğumuz için önemli olduğundan, farkında olmadan bu toplumsal cinsiyet rollerine göre eş seçme zorunluluğu hissederiz. Örneğin; ülkemizde erkeğin daha fazla maddi güce sahip olmasının toplum tarafından onaylanması ve hatta özellikle beklenmesi bu toplumsal normların bir yansımasıdır.

3. Bilinçdışı Seçimler: Sevgililerimizi Aslında Kim Seçiyor?

Görünürdeki tüm bu mantıklı kriterlere rağmen, bazen kendimize hiç uygun olmayan, hatta bize zarar vereceğini bildiğimiz insanlara körkütük aşık oluruz. Neden kimileri aşkı ve romantik ilişkileri kolay ve doyurucu bulurken, kimileri umutsuzca gerçek bir ilişki aradığı halde hep aynı hüsranı yaşar?

Psikanalist Kernberg, sevme yetisinin bireyin psikolojik gelişmişlik seviyesini yansıttığına inanır. Aşık olmak ve bir aşk ilişkisini sürdürmek için, kişinin belli bir duygusal derinliğe ve olgunluğa ulaşmış olması gerekir. Kişinin başkalarını olduğu kadar kendi benliğini de derinlemesine anlama kapasitesi, uzun ömürlü bir ilişkinin temel önşartıdır.

Burada karşımıza iki farklı dinamik çıkar: Özgüven ve çocukluk deneyimleri.

Özgüvenin Rolü: Başkalarını sağlıklı sevebilmek için önce kendimizi sevip saymamız gerekir. Yüksek özgüven, beraberinde uygun bir sevgiliye dair yüksek standartları getirir. Kendimizden ne kadar eminsek, dışarıdan onaylanma, kabul ve sevgi ihtiyacımız o kadar azalır; böylece daha seçici davranırız ve bize sevgisini her sunana aşık olmayız. Aksine, kendimizden emin olmadığımız ölçüde takdir edilme ihtiyacımız artar ve bize bu mükafatları sunan ilk kişiyi körü körüne çekici bulma ihtimalimiz yükselir.

Ancak ünlü psikanalist Theodore Reik, bu genel görüşün aksine ilginç bir tespitte bulunur: Kendimize ilişkin algımız ne kadar olumsuzsa, aşık olmaya o kadar yatkın hale geliriz. İnsanlar kendilerinde bir şeylerin eksik olduğunu hissederler ve bu eksik nitelikleri eşlerinde ararlar. Aşık oldukları zaman, gerçekleşmemiş bütün fantezilerini sevgililerine yansıtırlar.

4. Nesne İlişkileri ve Bilinçdışı Çatışmaların İzdüşümü

Romantik seçimlerimiz, biz tamamen farkında olmasak da çocukluk deneyimlerimiz ve "nesne ilişkilerimiz" tarafından yönetilir. Psikolojide "nesne", bireyin benliğinin bir parçası haline gelmiş bir kişinin (genellikle anne veya babanın) içsel temsilidir.

Nesne ilişkileri kuramcılarının en önde gelenlerinden biri olan Margaret Mahler, çocuğun gelişiminin ilk aşaması olan "anneyle bir olma (simbiyotik)" deneyiminin, ileride romantik ilişkiler kurabilme becerisinin temel taşı olduğunu belirtir. 6 ayla 3 yaş arasında gerçekleşen ayrışma-bireyselleşme sürecini başarıyla tamamlayan kişi; istikrarlı, bağımsız ve sağlıklı aşk ilişkileri kurabilir. Bir başkasına gerçekten aşık olabilmek için, kendi yansımamızı o kişide görmekten ziyade, kendi özkimliğimize sahip bir birey olmamız gerekir. Bu bakış açısına göre, anneyle kurulan ilk ilişki sıcak ve sevgi doluysa, iyi bir evliliğe doğru en önemli adım atılmış demektir.

Baskılanan Yanların Seçimi ve Yansıtmalı Özdeşim

Peki, anne veya babayla kurulan o ilk ilişki sıcak değilse ne olur? Ebeveynin davranışları çocuk tarafından reddedilme, terk edilme veya zulüm olarak algılanırsa, çocuk bu kaygı veren nesneden kopamaz, ondan ayrışamaz. Bu kaygı veren ebeveyn imgeleri, bilinç dışında "bölünmüş parçalar" olarak hapsedilir.

Aşık olmak, çoğu zaman bilinç dışında baskılanan ve benlikten "bölünmüş bu parçaların" eş olarak seçilmesidir. İnsanlar romantik eşlerinde daima kendilerinde yok saydıkları, bastırdıkları yanları ararlar:

Eş seçildikten sonra, farkında olmadan partner o baskılanmış ve yok sayılmış yanı ifade etmeye teşvik edilir. Bu durum, psikanalizde yansıtmalı özdeşim olarak adlandırılır ve aşık olmayı anlamadaki en önemli anahtardır. Çiftler kendi benliklerinin baskılanmış kısımlarını eşlerine yansıtmakla kalmaz, birbirlerinin yansıttıklarını da içselleştirerek onunla özdeşleşirler:

  • Karısının saldırgan, güçlü ve otoriter yanını üzerine yansıttığı bir erkek, bu yansıtmayı içselleştirir ve kendini karısının gördüğü gibi otoriter görmeye başlar.
  • Kocasının "kurban" yanını üzerine yansıttığı bir kadın ise kendini zayıf, çocuksu ve güçsüz görmeye başlar.

Böylece her iki eşin de içsel, bilinçdışı çatışmaları, çiftin ortak çatışma örüntüsü olarak dış dünyaya yansıtılır. Kendilerindeki kusurlu, bölünmüş yanı kendi içlerinde kabul etmek yerine, eşlerinde eleştirmeye ve kontrol etmeye çalışırlar. Tekrar tekrar benzer yanlış insanlara aşık olduğunu sezen kişilerin durup bakması gereken yer, tam olarak bu bilinçdışı patojen (hasta edici) içe yansıtmalardır.

Kendilik Nesnesi Olarak Sevgili

Heinz Kohut ise aşık olmayı, sevilen kişinin "kusursuz, temel bir kendilik nesnesi" olduğu ve sevenin narsisist ihtiyaçlarını tamamen karşıladığı bir büyülenme hali olarak değerlendirir. Yaşamın başında ebeveynler, çocuğun empati ve onaylanma ihtiyacını karşılayan birer kendilik nesnesidir. Bu temel ihtiyaçlar çocuklukta karşılanmadığı zaman, kişi büyüdüğünde de başkalarını birer bağımsız birey olarak göremez; onları kendi benliğinin eksik parçalarını tamamlayacak birer araç (kendilik nesnesi) olarak algılar.

Bu durumdaki kişiler için yeni birini tanımak merak uyandırmak yerine, kendi benlik imajları zedelenecek diye kaygı uyandırır. Sevgiliyi aşırı idealize ederler; kendilerinde noksan gördükleri güç, bilgelik ve güzellik gibi özellikleri sevgiliye atfederek onunla birleşmek isterler. Çünkü onlar için partnerle birleşmek, çocuklukta yarım kalmış güvenlik ve huzuru yakalamak demektir.

Aynayı Kendine Çevirmek: Bilerek ve Seçerek Karar Vermek

Eş seçimi sürecinde çoğunlukla gözümüz dışarıdadır; adayın özelliklerini inceler, listeler yapar, onun bize uygun olup olmadığını tartıp dururuz. Oysa sağlıklı bir seçimin gizli anahtarı, aynayı ötekine değil, kendine çevirebilmektir. Kişinin kendi içine bakabilmesi; sadece bilinçli isteklerini değil, yukarıda bahsettiğimiz o derin, kuytu bilinçdışı ihtiyaçlarını da görebilmesi anlamına gelir.

Kendine bakabilmek, şu kritik soruları cesaretle sorabilmeyi gerektirir:

  • “Ben şu an hayatımın nasıl bir evresindeyim?”
  • “Geçmişten taşıdığım hangi eksikliği ya da yarayı bu insanla kapatmaya çalışıyorum?”
  • “Karşımdaki kişiyi gerçekten bağımsız bir birey olarak mı seviyorum, yoksa çocukluğumun tanıdık ama sorunlu bir senaryosunu yeniden canlandırmak için bir oyuncu olarak mı seçiyorum?”

Kendi içsel süreçlerine kör olan bir birey, eş seçerken aslında "seçim" yapmaz; çocukluk paternlerinin ve bastırılmış çatışmalarının rüzgarında sürüklenir. Oysa kendi savunma mekanizmalarının, narsisistik ihtiyaçlarının ve yansıtmalı özdeşimlerinin farkında olan bir insan, ilişkideki krizleri daha yolun başındayken öngörebilir. Kendine bakmayı başaran kişi, partnerinin olumsuz bir davranışıyla karşılaştığında "Bu durum benim içimdeki hangi bölünmüş parçayı tetikliyor?"diyebilir. Bu farkındalık, kişiye pasif bir sürükleniş yerine, aktif ve özgür bir iradeyle "karar verebilme" gücü tanır. Eş seçimi, ancak iki taraf da kendi iç dünyasının sorumluluğunu alabildiğinde bir prangadan çıkıp gerçek bir yol arkadaşlığına dönüşür.

Sonuç: "Kim" Kadar "Ne Zaman"?

Buraya kadar gördüğümüz üzere eş seçimi; toplumsal normların, evrimsel güdülerin ve hepsinden öte, bilinçdışı psikolojik ihtiyaçlarımızın kesişim noktasıdır. Bu karmaşık süreçte doğru ve sağlıklı bir seçim yapabilmek için sorulması gereken soru sadece "Kim?" değil, aynı zamanda "Ne zaman?" ve "Ben kimim?" olmalıdır.

Kişinin evliliğe ve biriyle uzun bir yola çıkmaya psikolojik olarak hazır olup olmaması, ilişkideki doyum açısından belirleyicidir. Asıl mesele, kişilerin bu büyük kararı almadan önce kendi iç dünyalarını ne kadar tanıdığıdır. Birey; hayattan ne beklediğini, kendi ihtiyaçlarını ve en önemlisi kök aile paternlerinin partner seçimindeki bilinçdışı etkilerini fark ettiğinde, kendisi için en doğru ve sağlıklı eşi seçebilir.

Aynayı kendinize çevirip bu beklentilerin hangisinin sizde öncelikli olduğunu bilmek ve potansiyel eşinizin bunu ne ölçüde karşılayabileceğini kendi içinizden gelen bir farkındalıkla analiz etmek, hayatınızın en önemli virajında doğru adımı atmanızı sağlayacaktır.

 
☎
Bu Sitede, kullanıcı deneyimini geliştirmek ve internet sitesinin verimli çalışmasını sağlamak amacıyla çerezler kullanılmaktadır. Daha fazla bilgi için çerez politikamızı okuyun.